اغلبِ کودکان، حدوداً در سن 3 سالگی یک دست کامل دندان شیری دارند. این دندان ها هرچند ظریف و موقت هستند، اما برای دوران کودکی بسیار مناسبند. دندان شیری به کودک کمک می کند تا غذاهای جامد را به خوبی بجود، به خوبی صحبت کند و خلاصه تا سن رویش دائمی مشکلی از بابت جویدن و صحبت کردن نداشتهباشند. اما در برخی موارد دندان های شیری زودتر از موعد می افتند. یا حتی با وجود افتادن به موقع این دندان ها، دندان دائمی هنوز در نمی آید. اینجاست که یک متخصص ارتودنسی، از فضا نگهدار یا اسپیس مینتینر برای دلبند شما استفاده می کند. اینکه فضانگهدار چیست و چه کاربردی دارد را در این مقاله بخوانید.
فضا نگهدار ارتودنسی (اسپیس مینتینر) در یک نگاه
| عنوان | توضیح خلاصه |
|---|---|
| فضا نگهدار چیست؟ | وسیلهای ارتودنسی برای حفظ فضای خالی ناشی از افتادن زودهنگام دندان شیری، تا زمان رویش دندان دائمی. |
| چرا به آن نیاز داریم؟ | جلوگیری از کج شدن دندانهای شیری مجاور به سمت فضای خالی و جلوگیری از کج درآمدن دندان دائمی جایگزین. |
| چه زمانی باید استفاده شود؟ | وقتی دندان شیری زودتر از موعد طبیعی بیفتد یا دندان دائمی دیرتر از موعد دربیاید. بهترین زمان مراجعه به متخصص، بلافاصله بعد از افتادن زودهنگام دندان است. |
| علت افتادن زودهنگام دندان شیری | ضربه به صورت و دندان پوسیدگی شدید استفاده طولانی از شیشه شیر عفونت درمان نشده بیماری ژنتیکی |
| انواع فضا نگهدار | دو نوع کلی: ثابت (مناسب کودکان کمسن) و متحرک (مناسب کودکان بزرگتر و بزرگسالان) |
| انواع ثابت (رایج در کودکان) | ۱. Band-and-loop: رایجترین، برای حفظ فضا در انتهای قوس فکی (مخصوص دندانهای آسیاب). ۲. Lingual holding arch: برای زمانی که دندانهای از دست رفته در هر دو طرف فک هستند. ۳. Transpalatal arch: مخصوص حفظ فضا در فک بالا. ۴. Distal shoe: برای حفظ فضای دندان آسیاب اول دائمی. |
| نکته مهم | فضا نگهدارها به صورت سفارشی و متناسب با دهان هر کودک ساخته میشوند و قابل استفاده برای کودک دیگر نیستند. |
فضا نگهدار ارتودنسی چیست؟
ببینید فضا نگهدارنده یا نگهدار یا (Space Maintainers) نوعی وسیله یا دستگاه ارتودنسی است که به منظور حفظ فضای بین دندان ها مورد استفاده قرار میگیرد. این وسیله معمولا در کودکانی که زودتر از موعد دندان شیری خود را از دست می دهد استفاده می شود. هرچند در مواقعی که دندان دائمی کودک هنوز در نیامدهباشد نیز، به صورت مشابه برای مدیریت فضا در جای خالی دندان استفاده می شود و کابرد دارد.
چرا به اسپیس مینتینرها نیاز داریم؟
زمانی که از فضا نگهدارها استفاده می کنیم به دنبال دو هدف هستیم. برای اینکه بدانید این دو هدف کدامند بیایید خودتان هم تصور کنید. اینطور تصور کنید که، کودک شما یک دندان خود را از دست دادهاست (در ادامه میخوانید چرا ممکن است کودک دندان شیری را از دست دهد).
اکنون که دندان شیری بنا به هر دلیلی زودتر از دست می رود چه اتفاقی ممکن است برای دندان های کودک بی افتد؟ 2 حالت وجود دارد:
- اول اینکه یک فضای خالی بین دندان ها ایجاد می شود و با جویدن غذا (یا صحبت کردن و اتفاقات مشابه دیگر)، سایر دندان های شیری یه صورت بسیار جزئی جابجا می شوند. یعنی به سمت فضای خالی میروند. این یعنی دندان های شیری کج می شوند.
- مهمترین پیامد زودتر افتادن یک دندان شیری (سوای از اینکه سایر دندان های شیری ممکن است کج شوند)، کج در آمدن یا بد در آمدن دندان دائمی جایگزینش است.
چرا دندان شیری ممکن است زودتر از موعد بیافتد؟
مهم ترین دلایل رشد زودتر از موعد این دندان ها عبارتند از:
- وارد شدن ضربه یا ترومای جدی به صورت و دندان کودک
- وارد شدن ضربه اتفاقی به دندان شیری که لق شدهاست.
- پوسیدگی دندان در صورتی که جدی باشد
- استفاده طولانی مدت از بطری شیشه شیر
- بیماری ژنتیکی
- عفونت دندان بیش از حد و درمان نشده
دقیقا چه زمانی باید از فضانگهدارها استفاده کنیم؟
برای اینکه بدانید دندان های شیری به چه ترتیبی در می آیند و به چه ترتیبی می افتند و زمان افتادن هر کدام حدودا در چه سنی است، ابتدا به مقاله (روند رویش دندان دائمی) سر بزنید. ما در آن مقاله درباره سن افتادن دندان های شیری و رویش دندان های دائمی توضیحاتی دادهایم که به کارتان خواهد آمد.
اگر دندان ها زودتر از آن بازه های زمانی بی افتند، شما باید فضا نگهدار استفاده کنید. به این نکته هم توجه کنید که اگر دندان شیری در سر موعد بی افتد معمولا طول خواهد کشید تا دندان دائمی جایگزینش جوانه بزند.
بنابراین بعد از اینکه کمی صبر کردید و متوجه شدید دندان دائمی در کار نیست حتما به متخصص ارتودنسی مراجعه کنید اگر دیرتر مراجعه کنید بعدها با مشکل برمیخورید و متحمل هزینه ارتودنسی خواهید شد.
فضا نگهدار بیشتر در کودکان کاربرد دارد یا بزرگسالان؟
فضا نگهدار تقریباً همیشه برای کودکان کاربرد دارد، نه بزرگسالان. در کودکان، گاهی دندان شیری زودتر از موعد کشیدهمیشود یا میافتد و هنوز دندان دائمی آمادهٔ رویش نیست. اینجا فضای خالی باید حفظ شود تا دندان های کناری به سمت آن حرکت نکنند و جا برای دندان دائمی تنگ نشود. فضا نگهدار کودک دقیقاً همین کار را میکند؛ فضای خالی را تا زمان رویش دندان دائمی باز نگه می دارد. در بزرگسالان اما اگر دندانی کشیدهشود، دیگر دندانی قرار نیست جایگزینش شود (مگر با ایمپلنت یا بریج)، بنابراین فضا نگهدار موضوعیتی ندارد.
انواع لوازم نگهدارنده فضا در ارتودنسی کدامند؟
ما دو مدل فضا نگهدار ارتودنسی داریم یا بهتر بگوییم دو دسته ثابت و متحرک داریم. دستگاه ها فضا نگهدارنده ثابت معمولا برای کودکان و بچه های کم سن و سال استفاده می شوند اما دستگاه های متحرک بیشتر برای بچه های بزرگتر یا حتی بزگسالان کاربرد دارند.
متخصصان ارتودنسی بر اساس اینکه چه تعداد فضا در قوس فکی وجود دارد و اینکه موقعیت این فضاهای خالی کجاست از فضانگهدار ثابت یا متحرک استفاده می کنند. اگر هم بخواهیم وارد جزئیات شویم معمولا برای کودکان از 3 دستگاه زیر بیشتر استفاده می شود:
فضا نگهدار ثابت یک طرفه (Band-and-loop device)
این رایجترین نوع فضا نگهدار در ارتودنسی است و در دسته لوازم ثابت قرار دارد. بیشتر برای نگهداشتن فضا در انتهای قوس فکی کاربرد دارد. مثلا اگر یک یا چند دندان آسیاب از دست رفتهباشد، از این دستگاه استفاده خواهد شد.
قوس لینگوال (Lingual holding arch)
گاهی اوقات تعداد دندان های شیری از دسترفته، زیاد است و دست بر قضا در هر دو طرف قو فکی از دست رفتهاند. در چنین شرایطی از دستگاه زیر استفاده می شود که قوس نگهدارندهلینگوال خواندهمیشود.
ترانس پالاتال آرچ (Transpalatal arch)
از این فضانگهدار ارتودنسی بیشتر برای حفظ و مدیریت فضا در فک بالا استفاده می شود. نگهدارنده در این روش به دو دندان مشابه در دو طرف قوس فکی متصل می شود. ترانس پالاتال ارچ به طور معمول کاربردهای خوبی در ارتودنسی کودکان دارد.
نگهدارنده ارتودنسی دیستال شو (Distal shoe appliance)
این دستگاه ثابت بر روی دندان آسیاب یا مولار اول کودک نصب می شود. با از دست رفتن دندان، فضای اولین دندان مولر دائمی را حفظ می کند.
عوارض فضا نگهدار دندان چیست؟
فضا نگهدار اگر درست ساخته و تنظیم شود، معمولاً عارضهٔ جدی ندارد. اما چند نکته هست که باید حواستان باشد:
- تحریک لثه یا گونه: اگر سیم یا بند دستگاه کمی بیرون زده باشد یا شل شود، ممکن است لثه یا داخل گونه را اذیت کند.
- تجمع غذا و پلاک: دور بند یا سیم فضا نگهدار راحتتر غذا گیر میکند. اگر کودک خوب تمیزش نکند، ممکن است التهاب لثه یا پوسیدگی دندانهای کناری ایجاد شود. پس مسواک زدن دقیق و استفاده از نخ دندان مخصوص این ناحیه مهم است.
- شل شدن یا شکستن دستگاه: گاهی با جویدن خوراکیهای سفت و چسبناک، فضا نگهدار شل میشود یا میشکند. در این صورت باید زودتر به دندانپزشک مراجعه شود تا دستگاه تنظیم یا تعویض گردد.
- مانع رویش دندان دائمی (در صورت تأخیر در برداشتن): اگر فضا نگهدار به موقع برداشته نشود، ممکن است سر راه دندان دائمی قرار بگیرد و رویش آن را مختل کند. این عارضه با چکاپ منظم کاملاً قابل پیشگیری است.
در مجموع، اگر بهداشت رعایت شود و ویزیت های دورهای منظم انجام گیرد، فضا نگهدار وسیله ای کمعارضه و مفید برای حفظ فضای دندان دائمی کودک است.
برداشتن فضا نگهدار دندان چه زمانی و چطور انجام می شود؟
برداشتن فضا نگهدار کار ساده و سریعی است. اگر فضا نگهدار ثابت باشد، دکتر ارتودنسی سیم یا بند را از روی دندان های کناری جدا می کند و دستگاه را بیرون می آورد. اگر متحرک باشد، بیمار خودش می تواند آن را خارج کند.
زمانش را دندانپزشک با یک عکس رادیوگرافی ساده تعیین میکند، چون باید مطمئن شود دندان دائمی آمادهٔ رویش است. نه زودتر، که فضا بسته شود، نه دیرتر، که مانع رویش دندان دائمی شود. کل فرایند چند دقیقه طول میکشد و نیاز به بی حسی یا کار خاصی ندارد.
نکته مهم درباره اسپیس مینتینر ها
این لوازم را به صورت سفارسی می سازند. یعنی در اصل متناسب با دندان ها و وضعیت منحصر به فرد هر کودک طراحی می شوند. متخصص ارتودنسی اندازه فضای بین دندانی و دندان های مجاور را مشخص کرده و برای ساخت نگهدارنده به لابراتوار میفرستد. دستگاه کودک شما به درد کودکان دیگر نمیخورد زیرا برای مشکل خاص کودک شما طراحی شدهاست.
پاسخ به سوالات رایج
بله ممکن است بزرگسالان به این وسیله نیاز پیدا کنند. مثلا وقتی دندانشان از دست می رود، تا زمان جایگزینی با ایمپلنت یا پروتزهای دیگر می شود از فضا نگهدار برایشان استفاده کرد.
متخصص دندانپزشکی اطفال هم از این وسیله با همان اهداف استفاده می کند.