در این مقاله می خواهیم درباره موضوعی صحبت کنیم که خیلی شایع نیست و برای بیشترِ افراد اصلا رخ نمی دهد. این موضوع حساسیت به فلز براکت های ارتودنسی هست که در هر صورت ما هرچیزی که باید دربارهاش بدانید را اینجا به زبانی ساده توضیح می دهیم.
مقصر اصلی این حساسیت به فلز براکت های ارتودنسی معمولا عنصر نیکل است
تقریباً تمام بریس های فلزی معمولی که در ارتودنسی استفاده می شوند، از جنس “فولاد ضد زنگ” (Stainless Steel) هستند. این فولاد برای اینکه زنگ نزند، محکم باشد و در محیط مرطوب دهان دوام بیاورد، با عناصر دیگری ترکیب می شود. یکی از اصلی ترین این عناصر، “نیکل” (Nickel) است. متاسفانه نیکل یکی از شایع ترین موادی است که باعث حساسیت پوستی و تماسی در انسان می شود.
برای درک بهتر ….
تا حالا شده یک گردنبند یا گوشواره بدل بیندازید و بعد از چند ساعت پوست تان قرمز شود، بخارد یا دانه بزند؟ خب این یعنی شما به نیکل حساسیت دارید. در دهان هم دقیقاً ممکن هست همین اتفاق می افتد یعنی حساسیت به فلز براکت های ارتودنسی رخ دهد. چطور؟
وقتی بزاق دهان با براکت تماس پیدا می کند، مقدار بسیار ناچیزی از یون های نیکل آزاد می شود. برای اکثر آدم ها این مقدار هیچ مشکلی ایجاد نمی کند، اما برای کسی که سیستم ایمنی حساسی دارد، همین مقدار کم کافیست تا بدن اعلام جنگ کند و واکنش آلرژیک نشان دهد.
علائم این حساسیت با زخم های معمولی ارتودنسی فرق دارد
خیلی مهم است که تفاوت بین “زخم ناشی از تیزی براکت” و “واکنش آلرژیک” را تشخیص دهید. زخم های معمولی نقطه ای هستند و با استفاده از موم ارتودنسی خوب می شوند. اما حساسیت به فلز براکت های ارتودنسی علائم گسترده تر و متفاوت تری دارد.
التهاب و رشد بیش از حد لثه یک نشانه بارز است
در حالت آلرژی، لثه ها متورم، پف کرده و قرمز می شوند. گاهی این تورم آن قدر زیاد می شود که لثه روی براکت را می پوشاند (هایپرپلازی). برخلاف بیماری لثه که ناشی از جرم است، این تورم حتی با مسواک زدن دقیق هم از بین نمی رود، چون عامل تحریک کننده (فلز) هنوز آنجاست.
احساس سوزش و طعم فلزی در دهان شایع است
بیمارانی که حساسیت دارند، اغلب از یک حس سوزش مداوم در زبان یا سقف دهان شکایت می کنند. همچنین ممکن است همیشه یک طعم فلزی یا ترش مزه در دهان شان احساس کنند که با غذا خوردن هم تغییر نمی کند.
بثورات پوستی و زخم های گوشه لب می تواند رخ دهد
گاهی اوقات واکنش در مقابل حساسیت به فلز براکت های ارتودنسی آن قدر شدید است که فقط به داخل دهان محدود نمی شود. ممکن است اطراف لب ها دچار خشکی، ترک خوردگی و قرمزی شدید (شبیه اگزما) شود. در موارد نادرتر، حتی ممکن است راش های پوستی روی صورت یا بدن هم دیده شود که نشان دهنده واکنش سیستمیک بدن است.
قبل از نصب وسایل ارتودنسی چگونه بفهمیم که حساسیت داریم یا نه؟
لازم به تکرار نیست که بهترین درمان، واقعا همیشه پیشگیری است. از همین روی اگر شما کوچک ترین سابقه ای در حساسیت به فلزات دارید (مثلاً نمی توانید ساعت فلزی دست کنید، یا جای دکمه شلوار لی روی شکم تان قرمز می شود)، وظیفه دارید که در اولین جلسه مشاوره این موضوع را به متخصص ارتودنسی بگویید.
- متخصص معمولاً در این موارد شما را برای “تست پچ” (Patch Test) به یک متخصص پوست ارجاع می دهد. در این تست، مقدار کمی از مواد مختلف (از جمله نیکل) روی پوست کمر شما چسبانده می شود تا ببینند آیا بعد از ۴۸ ساعت واکنشی نشان می دهید یا خیر.
- همچنین گاهی هم متخصص ارتودنسی یک براکت آزمایشی را برای چند روز روی یکی از دندان هایتان می چسباند تا واکنش بافت دهان را قبل از سیم کشی کامل بسنجد. این احتیاط های اولیه، شما را از دردسر بزرگِ باز کردن بریس ها در آینده نجات می دهد.
اگر حساسیت داشته باشیم چه گزینه هایی برای درمان داریم؟
خبر خوب این است که حساسیت به فلز به معنای خداحافظی با دندان های مرتب نیست. علم ارتودنسی آن قدر پیشرفت کرده که گزینه های “بدون نیکل” (Nickel-Free) فوق العاده ای روی میز است. بنابراین اگر ثابت شود که شما به حساسیت به فلز براکت های ارتودنسی دچارید، دکتر یکی از راه های زیر را پیشنهاد می کند.
استفاده از ارتودنسی ثابت سرامیکی یا شفاف
براکت های ارتودنسی سرامیکی از نوعی کریستال یا کامپوزیت ساخته شده اند که هیچ فلزی در ساختار براکت آن وجود ندارد. این براکت ها نه تنها زیبا و همرنگ دندان هستند، بلکه کاملاً خنثی بوده و هیچ واکنشی ایجاد نمی کنند. البته باید حواس تان باشد که سیم ارتودنسی که از بین آن ها رد می شود هم باید روکش دار یا از جنسی باشد که نیکل نداشته باشد (مثل سیم های تیتانیوم-مولیبدن یا TMA).
بریس های تیتانیومی گزینه گران اما مطمئن هستند
تیتانیوم فلزی است که بدن انسان عاشق آن است! به همین دلیل در ایمپلنت های دندانی و پلاتین های جراحی از آن استفاده می شود. بریس های ساخته شده از تیتانیوم خالص، ظاهرشان شبیه بریس های فلزی معمولی است اما ۱۰۰ درصد ضدحساسیت هستند. اگرچه هزینه آن ها کمی بالاتر است، اما برای کسانی که می خواهند حتماً ارتودنسی ثابت و مقاوم داشته باشند، بهترین جایگزین است.
ارتودنسی نامرئی یا الاینرها بهترین انتخاب ممکن هستند
اگر می خواهید کلاً خیالتان را از بابت هر نوع فلزی راحت کنید، سیستم ارتودنسی نامرئی (مثل اینویزیلاین) بهترین گزینه است. این پلاک ها تماماً از پلاستیک پزشکی ساخته شده اند و هیچ قطعه فلزی در آن ها به کار نرفته است. حساسیت به فلز براکت های ارتودنسی با انتخاب این روش به طور کامل از صورت مسئله پاک می شود و علاوه بر آن، زیبایی و راحتی بیشتری هم تجربه می کنید.
روکش طلا برای سیم های ارتودنسی
شاید لوکس به نظر برسد، اما طلا یکی از کم خطرترین فلزات برای بدن است. در برخی موارد خاص، متخصصین سیم های ارتودنسی را با روکش طلا سفارش می دهند یا از براکت های با روکش طلا (Champagne brackets) استفاده می کنند تا تماس نیکل با بافت دهان به حداقل برسد.
آیا این حساسیت به مرور زمان خوب می شود؟
متاسفانه آلرژی به نیکل معمولاً یک ویژگی مادام العمر است و “خوب شدنی” در کار نیست. سیستم ایمنی بدن شما تصمیم گرفته که نیکل یک دشمن است و هر بار که با آن مواجه شود، واکنش نشان می دهد. بنابراین اگر در میانه درمان متوجه حساسیت شدید، امید به اینکه “بدنم عادت می کند” استراتژی درستی نیست.
در موارد خیلی خفیف داستان کمی فرق دارد ….
اینجا شاید متخصص تصمیم بگیرد با بهبود بهداشت و استفاده از دهانشویه های خاص التهاب را کنترل کند تا درمان تمام شود. اما در واکنش های متوسط تا شدید، اصرار بر نگه داشتن بریس های نیکل دار، فقط باعث تحلیل لثه، آسیب به بافت دهان و درد و رنج بیهوده بیمار می شود. در این شرایط، تعویض سیستم درمانی با گزینه های بدون نیکل، عاقلانه ترین کار است.
جدول مقایسه گزینه های درمانی برای افراد حساس به فلز
برای اینکه در یک نگاه ببینید در صورت حساسیت به فلز براکت های ارتودنسی چه انتخاب های دیگری دارید، جدول زیر را با هم بررسی کنیم:
| گزینه جایگزین | وضعیت حساسیت زایی | هزینه نسبی | ویژگی بارز |
|---|---|---|---|
| بریس فلزی معمولی (استیل) | بالا (حاوی نیکل) | اقتصادی ترین | برای افراد حساس ممنوع است. |
| بریس سرامیکی (شفاف) | بسیار کم (فقط سیم فلزی است) | متوسط رو به بالا | زیبایی بالا، نیاز به سیم روکش دار. |
| بریس تیتانیومی | صفر (ضد حساسیت) | گران | ظاهری شبیه فلزی، بسیار مقاوم و ایمن. |
| الاینر شفاف (نامرئی) | صفر (پلاستیکی) | گران | بدون فلز، متحرک و راحت ترین گزینه. |
| براکت های طلا | بسیار کم | خیلی گران | ظاهری خاص، بسیار ایمن برای بافت دهان. |
ولی در کل لطفا نگران نباشید….
حساسیت داشتن به فلز، مانعی برای رسیدن به لبخند رویایی تان نیست. فقط کافیست قبل از شروع، آگاه باشید و با دکترتان صحبت کنید. یک تشخیص درست در ابتدای راه، می تواند مسیر درمان را از یک مشکل بزرگ، به یک درمان خیلی استاندارد و ایمن تبدیل کند. انتخاب گزینه هایی مثل سرامیک یا الاینر، شاید کمی هزینه برتر باشد، اما آرامش و سلامتی شما ارزشش را دارد. بنابراین حتما و حتما در این خصوص با متخصص صحبت کنید.
سوالات متداول در خصوص حساسیت به فلز براکت های ارتودنسی
معمولاً خیر. آلیاژهای ارتودنسی نقره ندارند. مشکل اصلی نیکل است و گاهی کروم یا کبالت. اگر به بدلیجات ارزان حساسید، احتمالاً حساسیت به فلز براکت های ارتودنسی یعنی نیکل دارید!
متأسفانه بریس های استفاده شده قابل مصرف مجدد نیستند. برای شروع درمان جدید با سیستم دیگر (مثلاً سرامیکی) باید هزینه مابه التفاوت یا هزینه جدید پرداخت شود.
بله. آلرژی ممکن است تاخیری باشد. گاهی بعد از چند ماه که بزاق باعث خوردگی جزئی سیم یا براکت می شود و یون های نیکل آزاد می شوند، علائم ظاهر می شود.
بله، حساسیت به فلز براکت های ارتودنسی در کودکان هم دیدهمیشود، به خصوص دخترانی که گوششان را سوراخ کردهاند و به گوشواره واکنش دادهاند. خلاصه که سابقه حساسیت در خانواده را جدی بگیرید.