وقتی قرار است برای یک مدت طولانی وسایل ارتودنسی در دهانمان باشد و هر ماه به محیط درمانی مراجعه کنیم، کاملاً طبیعی است که ترس از بیماری و انتقال آلودگی هم داشتهباشیم. در واقع بعضی از مراجعان با این دلهره روی صندلی می نشینند که آیا تمام تجهیزات استریل هستند یا خدایی ناکرده خطر خاصی سلامتی آن ها را تهدید می کند یا خیر؟ در این مطلب به زبان ساده، ریسک های انتقال بیماری در دوران ارتودنسی را بررسی می کنیم تا بدانید در مطب و خانه چه اقداماتی برای حفظ ایمنی شما انجام می شود.
این مقاله در یک نگاه
در جدول زیر، یک نمای کلی از منابع احتمالی آلودگی و راهکارهای پیشگیرانه را برایتان آماده کرده ام:
| منبع احتمالی آلودگی | روش پیشگیری در کلینیک معتبر | نقش بیمار در ایمنی |
|---|---|---|
| تجهیزات و ابزارها | استفاده از دستگاه اتوکلاو (استریل با بخار و فشار) | اطمینان از باز شدن پک استریل جلوی چشم |
| سطوح یونیت دندانپزشکی | ضدعفونی با محلول های قوی و روکش های یکبار مصرف | عدم لمس سطوح غیرضروری در مطب |
| بیماری های ویروسی (آنفولانزا و…) | تهویه هوای مطب و استفاده از ماسک و شیلد | عدم مراجعه در صورت داشتن علائم سرماخوردگی |
| عفونت های لثه | جرم گیری و چک آپ های دوره ای لثه | رعایت دقیق بهداشت دهان و استفاده از مسواک مخصوص |
| آلودگی های خونی | استفاده از وسایل یکبار مصرف (سرساکشن، دستکش) | اطلاع رسانی سوابق پزشکی به دکتر ارتودنسی |
قبل از هر چیزی به این توجه کنید که محیط دندانپزشکی اغلب بهداشتی است
بسیاری از مردم وقتی به انتقال بیماری در دوران ارتودنسی فکر می کنند، ذهنشان سریع به سمت بیماری های خطرناکی مثل هپاتیت یا اچ آی وی می رود. باید بگویم که در یک کلینیک استاندارد، احتمال انتقال این بیماری ها به صفر نزدیک است. چرا؟
چون پروتکل های بهداشتی دندانپزشکی به گونه ای طراحی می شوند که انگار “همه بیماران” ناقل هستند؛ یعنی دندانپزشک برای هر بیمار، سخت گیرانه ترین روش استریلزاسیون را اجرا می کند.
مثلا در هر مطب دستگاه اتوکلاو وجود دارد ….
تمام مطب های دندانپزشکی موظف هستند دستگاه استریلاسیون اتوکلاو داشتهباشند. تمام پنس ها، سیم چین ها و ابزارهای فلزی ارتودنسی بعد از هر بیمار، شسته شده و در بسته بندی های مخصوص، تحت فشار و دمای بسیار بالا استریل می شوند.
اگر جایی دیدید که ابزارها به صورت فله ای و بدون بسته بندی روی میز چیده شدهاند، حق دارید نگران باشید. اما در کلینیک های مدرن، امکان انتقال بیماری ها در طول درمان ارتودنسی با این روش های کنترلی عملاً از بین رفتهاست.
در بیشتر موارد خطر انتقال بیماری بیشتر از سوی بیمار است تا مطب!
جالب است بدانید که همیشه خطر از سمت مطب نیست. گاهی بزرگترین ریسک انتقال بیماری در دوران ارتودنسی، از درون دهان خود بیمار شروع می شود. وقتی براکت ها روی دندان نصب می شوند، هزاران حفره ریز برای تجمع باقیمانده غذا و پلاک باکتریایی ایجاد می شود. اگر بیمار بهداشت را رعایت نکند، این تجمع باکتریایی باعث التهاب شدید لثه (ژینژیویت) می شود.
لثه ای که ملتهب است، با کوچکترین تحریکی توسط سیم ارتودنسی دچار خونریزی می شود. این زخم های ریز، دروازه ورود باکتری های دهانی به جریان خون هستند که می توانند باعث عفونت های جدی تر در بدن شوند. پس وقتی متخصص روی مسواک زدن تاکید می کند، فقط بحث پوسیدگی دندان نیست؛ بلکه بحث جلوگیری از یک کانون عفونی در دهان شماست که می تواند سیستم ایمنی تان را درگیر کند.
امکان انتقال بیماری های تنفسی و ویروسی در محیط مطب چقدر است؟
این احتمال وجود دارد که در داخل مطب بنا به دلایلی بیماری های ویروسی و تنفسی به افراد منتقل شود. مثلا در محیطی که با مته های دندانپزشکی یا سرنگ ها کار می شود، ذرات ریز آب (آئروسل) در فضا پخش می شوند. این ذرات می توانند حامل ویروس های تنفسی مثل آنفولانزا، کرونا یا سرماخوردگی باشند.
اما برای این مشکل راه حل هایی وجود دارد:
- برای جلوگیری از این نوع انتقال بیماری در دوران ارتودنسی، کلینیک ها از ساکشن های قوی و سیستم های تهویه پیشرفته استفاده می کنند.
- بجز این، استفاده از دهان شویه های ضدمیکروبی قبل از شروع کار روی صندلی، بار میکروبی دهان شما را تا ۹۰ درصد کاهش می دهد. این یک معامله دو سر برد است؛ هم دکتر و دستیاران در امان می مانند و هم خطر پخش شدن آلودگی در محیط به حداقل می رسد.
- از همه مهم تر سعی می شود از پذیرش بیماران دارای بیماری ویروسی (مثلا کرونا و سرماخوردگی و ….) تا زمان بهبود کامل اجتناب شود. یا پروتکل های سختگیرانه تری در خصوص درمان این مراجعان در پیش می گیرند.
امکان انتقال بیماری ها در طول درمان ارتودنسی از طریق خون چقدر است؟
بسیار کم است!
ببینید بسیاری از مراحل ارتودنسی بدون خونریزی است، اما گاهی هنگام تعویض سیم های ضخیم یا نصب پیچ های کوچک (مینی اسکرو)، ممکن است خونریزی مختصری اتفاق بیفتد. اینجاست که اهمیت وسایل یکبار مصرف مشخص می شود. لیوان آب، سرساکشن، دستکش ها و حتی روکش های پلاستیکی روی چراغ یونیت باید برای هر بیمار عوض شوند.
اگر در محیطی دیدید که دستیار با همان دستکشی که به یونیت یا کامپیوتر دست زده، می خواهد داخل دهان شما کار کند، بدانید که زنجیره استریل شکسته شدهاست. انتقال بیماری در دوران ارتودنسی در چنین شرایطی (انتقال متقاطع) رخ می دهد. دندانپزشک متعهد کسی است که به دستیاران خود آموزش دهد تا بین لمس محیط مطب و دهان بیمار، حتماً دستکش خود را تعویض یا ضدعفونی کنند.
مقایسه مسئولیت های مطب و بیمار در پیشگیری از آلودگی
برای اینکه خیالتان راحت شود، در جدول زیر تفکیک کرده ایم که هر طرف چه وظیفه ای برای ایمن ماندن درمان دارد:
| وظایف تیم دندانپزشکی | وظایف بیمار ارتودنسی |
|---|---|
| استریل کردن ابزارها در پک های نشان دار | استفاده منظم از مسواک بین دندانی و دهان شویه |
| ضدعفونی کردن تمام سطوح بعد از هر بیمار | اطلاع دادن بیماری های زمینه ای یا واگیردار |
| استفاده از شیلد، ماسک و دستکش استاندارد | عدم دستکاری سیم ها و براکت ها با دست آلوده |
| مدیریت پسماندهای عفونی و تیز | رعایت نوبت های ویزیت برای جلوگیری از آسیب لثه |
| کنترل دوره ای سلامت کارکنان مطب | شستن دست ها قبل و بعد از حضور در بخش درمانی |
خطر بیماری در زمان درمان با الاینرهای شفاف چقدر است؟
اگر از ارتودنسی نامرئی با الاینرها، ارتودنسی متحرک یا نگهدارنده ها (Retainers) استفاده می کنید، موضوع انتقال بیماری در دوران ارتودنسی شکل دیگری به خود می گیرد. این پلاک ها محیط بسیار مناسبی برای رشد قارچ ها و باکتری ها هستند. اگر پلاک خود را فقط با آب خالی بشویید، لایه ای از پلاک روی آن تشکیل می شود که می تواند باعث عفونت های قارچی دهان (برفک) شود.
- بنابراین همیشه پلاک خود را با شوینده های مخصوص یا صابون های ملایم و آب ولرم تمیز کنید.
- هرگز پلاک خود را روی سطوح آلودهِ مطب یا مکان های عمومی نگذارید. این وسایل متحرک مستقیم با مخاط دهان شما در تماس هستند و هر آلودگی که روی آن ها بنشیند، راه مستقیمی برای ورود به بدن پیدا می کند.
آیا کش ها و موم های ارتودنسی استریل هستند؟
کش های ارتودنسی و موم هایی که به خانه می برید، در کارخانه تحت شرایط بهداشتی پک می شوند. اما به محض اینکه پک آن ها را باز می کنید، مسئولیت بهداشت با شماست. بنابراین همیشه قبل از استفاده از کش های بین فکی یا اعمال موم، دست های خود را بشویید. چرا؟ چون انتقال بیماری در دوران ارتودنسی می تواند خیلی راحت و از طریق انگشتان آلوده خودتان به زخم های احتمالی دهانتان اتفاق بیفتد.
خب حالا چطور با خیال راحت درمان را ادامه دهیم؟
نگرانی درباره انتقال بیماری در دوران ارتودنسی نشانه هوشیاری شماست، اما نباید به وسواس تبدیل شود. با انتخاب یک متخصص ارتودنسی باسابقه که به نظافت مطب و نظم کارکنانش اهمیت می دهد، نیمی از راه را رفتهاید. نیمه دیگر بر عهده خود شماست؛ با رعایت بهداشت دهان و دندان، اجازه ندهید دهانتان به بستری برای رشد باکتری ها تبدیل شود.
به یاد داشته باشید که امکان انتقال بیماری ها در طول درمان ارتودنسی تنها زمانی جدی می شود که یا مطب استانداردهای پایه را رعایت نکند، یا بیمار نسبت به سلامت و بهداشت شخصی خود بی تفاوت باشد. با کمی دقت و انتخاب درست، این دوران بدون هیچ مشکلی سپری می شود و تنها نتیجهای که باقی می ماند، لبخندی زیبا و سالم است.
پاسخ به سوالات رایج در خصوص انتقال بیماری در دوران ارتودنسی
در کلینیک هایی که از اتوکلاو استفاده می کنند، این احتمال صفر است. ویروس HIV بسیار ضعیف است و در دمای اتوکلاو بلافاصله از بین می رود. حتی الکل های قوی و محلول های ضدعفونی کننده سطوح هم این ویروس را نابود می کنند.
کلینیک های معتبر از تست های بیولوژیک و نوارهای شاخص (Indicator) استفاده می کنند. این نوارها داخل پک ها قرار می گیرند و تغییر رنگ آن ها ثابت می کند که دما و فشار کافی به ابزارها رسیده است. می توانید از دستیار بخواهید نوار تغییر رنگ یافته را به شما نشان دهد.
این لزوماً به معنای انتقال بیماری از بیرون نیست. به احتمال زیاد تجمع جرم و پلاک دور براکت ها باعث التهاب شده است.
بله، به شدت! برخی قطعات مثل براکت ها هرگز نباید برای بیمار دیگری استفاده شوند.
بله، دندانپزشکان در کنترل عفونت تخصص بالایی دارند. در دوران همه گیری، پروتکل ها سخت گیرانه تر می شود و با فاصله گذاری در نوبت ها و تهویه قوی، ریسک انتقال به حداقل می رسد.